Nguyên tắc cạn quyền - Một trong những điểm mới nổi bật của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022

Nguyên tắc cạn quyền hay còn gọi “Thuyết cạn quyền” là một lý thuyết phổ biến trong luật sở hữu trí tuệ các nước và được sử dụng trong thông lệ quốc tế. Quy định tại khoản 3 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 là một quy định hoàn toàn mới về quyền tài sản của nhóm quyền tác giả, quyền liên quan, cụ thể:

“Chủ sở hữu quyền tác giả không có quyền ngăn cấm tổ chức, cá nhân khác thực hiện các hành vi sau đây:

a) Sao chép tác phẩm chỉ để thực hiện các quyền khác theo quy định của Luật này; sao chép tạm thời theo một quy trình công nghệ, trong quá trình hoạt động của các thiết bị để truyền phát trong một mạng lưới giữa các bên thứ ba thông qua trung gian hoặc sử dụng hợp pháp tác phẩm, không có mục đích kinh tế độc lập và bản sao bị tự động xóa bỏ, không có khả năng phục hồi lại;

b) Phân phối lần tiếp theo, nhập khẩu để phân phối đối với bản gốc, bản sao tác phẩm đã được chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện hoặc cho phép thực hiện việc phân phối.”

Liên quan đến điều khoản này, điểm d khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định chủ sở hữu quyền tác giả có quyền “Phân phối, nhập khẩu để phân phối đến công chúng thông qua bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác đối với bản gốc, bản sao tác phẩm dưới dạng hữu hình, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 Điều này”. Ta thấy rằng, về cơ bản chủ sở hữu quyền tác giả là chủ thể có quyền phân phối, nhập khẩu bản gốc, bản sao tác phẩm lần đầu tiên. Còn ở các lần tiếp theo đó, theo ngoại lệ tại điểm b khoản 3 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ thì việc phân phối, nhập khẩu không còn là độc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả, mà các tổ chức, cá nhân khác cũng có thể thực hiện hành vi này mà không bị xem là xâm phạm đến quyền của chủ sở hữu quyền tác giả.

Quy định tại điểm b khoản 3 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ hoàn toàn phù hợp với đặc điểm bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ có tính thời hạn. Bởi mục đích của việc bảo hộ không chỉ nhằm thúc đẩy sự cải tiến, sáng tạo mà còn nhằm cân bằng mối quan hệ lợi ích giữa chủ sở hữu quyền tác giả và cộng đồng xã hội. Sau khi chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện phân phối, nhập khẩu để phân phối đối với bản gốc, bản sao của tác phẩm thì họ đã thụ hưởng được một khoản đền bù, một lượng lợi ích nhất định. Tiếp theo đó, để hài hòa lợi ích với các chủ thể khác trong cộng đồng, tránh việc chủ sở hữu có quyền độc quyền trong phân phối, nhập khẩu thì các tổ chức, cá nhân khác trong xã hội đã được pháp luật trao cho quyền được thực hiện phân phối các lần tiếp theo, nhập khẩu để phân phối với bản gốc, bản sao tác phẩm trên cơ sở sự cho phép của chủ sở hữu quyền.

Kể từ khi đối tượng được bảo hộ đã được chủ sở hữu hoặc được người mà chủ sở hữu cho phép đưa ra thị trường một cách hợp pháp thì chủ sở hữu quyền không còn quyền ngăn cấm các tổ chức, cá nhân khác lưu thông, phân phối hay nhập khẩu để phân phối đối với những đối tượng trên (nguyên tắc cạn quyền). Điều này nhằm góp phần bảo vệ cán cân hai phía, một mặt đảm bảo tốt việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, mặt khác đảm bảo cho sự tự do lưu thông hàng hóa trên thị trường.